دورهء دوم : عصر شكل‌بندى و تبويب فقه شروع اين دوره از ابتداى غيبت صغرى در سال 260 هجرى است و تا زمان انتقال شيخ طوسى از بغداد به نجف و تأسيس مدرسه فقه و اجتهاد در آن ديار ( سال 448 هجرى ) ادامه داشت . اين دوره ، زمانى است كه فقه اهل بيت عليهم السلام كه بدون شكل‌بندى بود ، تغيير كرد و با تبويب ، عرضه شد ، هرچند اين تبويب در اغلب موارد نه از نظر كمّى از محدودهء روايات تجاوز مىكرد و نه از نظر الفاظ . نمونه روشن اين شيوه ، كتاب شرايع از على بن بابويه قمى است كه آن را به صورت نامه‌اى به فرزندش محمّد بن على بن بابويه ، معروف به شيخ صدوق ، نوشته است . اين كتاب ، متأسّفانه به دست ما نرسيده ولى از نظر شكل‌بندى و عدم تجاوز آن غالباً از محدودهء روايات همان است كه درباره آن گفته‌اند : « هرگاه اصحاب در نصوص كمبودى احساس مىكردند ، به كتاب شرايع على بن بابويه مراجعه مىكردند » . « 1 » پس در اين دوره هر چند فقه و اجتهاد شكل گرفت ؛ ولى در واقع همان فقه مأثور بود ، البتّه گاه همين فقه مأثور به صورت مبسوط ، همراه با ذكر متن روايات و اسناد آن تدوين مىشد ، مانند كافى شيخ كلينى و من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق ؛ و گاه با حذف اسناد بلكه با تقطيع متن روايات و اقتصار روايت بر مورد فتوا ، ذكر مىگرديد ، مانند كتاب شرايع ابن بابويه ( متوفّاى 329 ) و كتابهاى هدايه و مقنع از شيخ صدوق ( م 381 ) و نهايه شيخ طوسى ( م 460 ) . اين شيوه ، رسم معمول فقهاى آن عصر بود ؛ با اين حال بزرگانى پيدا مىشدند كه فراتر از شيوهء معمول ، گاه در مسائل فقهى به استدلالات عقلى نيز تمسّك مىجستند ؛ افرادى مانند عمّانى و اسكافى . گفتنى است كه دورهء دوم فقه اهل بيت عليهم السلام از سه مدرسه تشكيل مىشد : الف ) مدرسهء قم و رى فقهاى اين مدرسه ، در عرضهء فقه تنها به نصوص تمسّك مىجستند و از آن ، به استدلالات عقلى تعدّى نمىكردند . از بزرگان اين مدرسه مىتوان به صدوق پدر و پسر اشاره كرد . اين مدرسه ، مدرسه‌اى توانا و مورد اعتماد اصحاب بود ، تا آنجا كه سفير ناحيهء مقدّسه ، جناب حسين بن روح نوبختى ، كتاب التأديب را به قم مىفرستد و به گروهى از فقهاى آنجا مىنويسد كه : « به محتواى اين كتاب نظر افكنيد كه چه قسمت‌هايى از آن مخالف چيزهايى است كه نزد شماست » . « 2 » ب ) مدرسهء عمّانى و اسكافى آموزگاران اين مدرسه ، در مسائل فقهى به استدلالات عقلى نيز تمسّك مىكردند ، تا آنجا كه گاه

--> ( 1 ) . الذّريعة ، ج 13 ، ص 46 . ( 2 ) . الغيبه ، شيخ طوسى ، ص 390 .